Inventief en virtuoos
Over het Derde pianoconcert (2022) van Magnus Lindberg schreef de Wall Street Journal: ‘Een werk dat de grootsheid van anderen oproept, terwijl het tegelijkertijd een geheel eigen klankwereld creëert.’ In zijn levendige, inventieve en virtuoze soloconcerten kijken Ravel, Prokofjev en Rachmaninov over Lindbergs schouder, maar ze laten hem wel zijn gang gaan… Met twee Scandinavische orkesten heeft de NTR ZaterdagMatinee een compositieopdracht verleend aan deze Finse componist. Lindberg, zelf pianist, schrijft een concert voor twee piano’s en orkest voor Lucas en Arthur Jussen. Aan hen de eer om dit dubbelconcert drie keer in première te brengen: in Noorwegen, Finland en Nederland!

Slang en vogel
Het concert van Lindberg wordt geflankeerd door werken waarin een dier centraal staat. Revueltas verbeeldt in Sensemayá de rituele slachting van een slang. De voortdurende puls, de onregelmatige ritmes en het ceremoniële en rituele karakter roepen associaties op met Stravinsky’s Sacre. Van Stravinsky gaat het ballet De vuurvogel, dat in 1910, drie jaar voor de Sacre, bij de Ballets Russes in Parijs in première ging. Meestal klinkt de suite uit dit ballet, maar vandaag gaat de complete en oorspronkelijke versie!

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Ben Coelman.

‘Things we’ve lost’
This is Prophetic komt uit de opera Nixon in China van John Adams en is een scène waarin de vrouw van Nixon voor de wereld een vreedzame toekomst schetst. Dat beeld wordt wreed verstoord door de ‘Dans van de Wraak’, een concertstuk naar de balletsuite Medea van Samuel Barber. De ontrouw van Medea’s echtgenoot maakt haar moordlustig. De oorspronkelijke suite schreef hij in 1946 en vermoedelijke komt hierin ook Barbers woede en weerzin ten aanzien van de Tweede Wereldoorlog tot uiting. Twee jaar later componeert hij in korte tijd het veel lieflijker Knoxville: Summer of 1915. ‘Het geeft uitdrukking aan de gevoelens van eenzaamheid, verwondering en identiteitsverlies van een kind, in die marginale wereld tussen schemering en slaap.’

Volkse deuntjes
Charles Ives neemt ons mee naar drie plaatsen in New England, het uiterste noordoosten van de Verenigde Staten. Het is begin twintigste eeuw en hij schetst voor elke plaats een eigen sfeer. Citaten van pakkende, volkse deuntjes doorkruisen geregeld zijn muziek, typisch Ives.
Adams, Barber en Ives delen het podium met de in 1945 tot Amerikaan genaturaliseerde Stravinsky. In datzelfde jaar voltooide hij de Symphony in Three Movements. Zelf dirigeerde hij het New York Philharmonic bij de première, begin 1946. Hij zou het werk zijn ‘war symphony’ hebben genoemd, maar Stravinsky zegt ook dat niet programmatisch is. ‘Componisten combineren noten. Dat is alles. Hoe en in welke vorm de dingen van deze wereld in hun muziek worden verwerkt, is niet aan hen om te bepalen.’

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Camiel Jansen.

De mythische figuur Ahania
Samy Moussa leidt het Radio Filharmonisch Orkest in een programma rond Poolse invloeden en met eigen werk. Tussen Prokofjevs Scythische suite, Szymanowski en Lutosławski klinkt zijn Ahania’s Lament (Nederlandse première), met Aphrodite Patoulidou als soliste. Deze Griekse sopraan is een ‘NXT GEN artist’, die overtuigt in repertoire van Mahler tot metal en Vivier tot folk. William Blake’s mythische figuur Ahania krijgt bij Moussa geen anekdotische inkleuring, maar een rituele stem: de sopraan is minder een psychologisch personage dan een spreekbuis van een collectieve klaagzang.

Glanzende texturen
Het orkest vormt hier een ruimte waarin de stem haar plaats vindt: golvende, vaak glanzende texturen die verwantschap tonen met de Poolse orkesttraditie, maar uitgesproken hedendaagse contouren krijgen. In de context van Szymanowski en Lutosławski wordt hoorbaar hoe Moussa de continuïteit van een orkestklank weet vast te houden én onder spanning zet.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Remy Alexander.

Gevaarlijke verleidster
We kennen het verhaal van Odysseus, die zich aan de scheepsmast liet vastbinden om naar de verleidelijke maar dodelijke zang van de sirenen te luisteren. Eén van die wezens was Partenope, die vervolgens de stad Napels zou stichten. Ook tijdens haar verdere leven bleef Partenope een gevaarlijke verleidster, totdat de trouwe Rosmira haar dwarsboomde. In 1738 zette Antonio Vivaldi dit verhaal op muziek in zijn opera Rosmira Fedele, maar hij gebruikte daarvoor voornamelijk aria’s van collega’s. De bekendste zijn Hasse, Pergolesi en Händel, al paste hij alle muziek aan zijn eigen stijl aan.

Voor het eerst in Nederland
De NTR ZaterdagMatinee brengt deze laatste opera van Vivaldi nu voor het eerst in Nederland. Oude-muziekdirigent en Vivaldi-expert Ottavio Dantone leidt zijn eigen Accademia Bizantina en een bijzondere stemmencast, onder wie mezzosopraan Sophie Rennert als Rosmira en alt Delphine Galou als Partenope.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Laura Roling.

Azuurblauw
Het zijn de kerkklokken in het gedicht L’Azur van de Franse dichter Stéphane Mallarmé die Robin de Raaff over de streep halen. Dit gedicht zal de basis vormen voor een compositie gewijd aan Pierre Boulez. De Raaff schrijft het in 2025 als eerbetoon aan deze vooraanstaande componist en dirigent, van wie de honderdste geboortedag wordt gevierd. In het gedicht staat de overweldigende blauwe lucht centraal.
Azuurblauw is ook de oceaan waarop Maurice Ravel zijn boot laat varen, op muziek die golft en glinstert en het orkest en de zaal laat deinen.

Kathedraal van klank
Vanuit zijn buitenverblijf maakte Leoš Janáček lange boswandelingen: ‘Ik voelde een kathedraal oprijzen uit de enorme uitgestrektheid van de bossen.’ Janáček raakt geïnspireerd tot het schrijven van de Glagolitische mis, waarvoor hij gebruikmaakt van het Oudkerkslavisch, een taal die al in de negende eeuw in zijn geboortestreek Moravië werd gebruikt. Hij componeert een energieke, jubelende mis met krachtige koperfanfares en een indrukwekkende orgelpartij. Een werk dat in goede handen is bij Karina Canellakis, die dat bewees met haar imponerende reeks van Janáček-opera’s in de Matinee.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.

Charlotte Sohy en Lili Boulanger
Een programma met muziek gecomponeerd tijdens de Eerste Wereldoorlog. Centraal staat de Symphonie ‘Grande Guerre’ van de Franse componiste Charlotte Sohy, geschreven tussen 1914 en 1917 en pas in 2019 herontdekt. Melancholisch en somber, maar ook groots en energiek, getuigt deze symfonie van de ontberingen van de oorlog. Het werk is stilistisch verwant met muziek van César Franck. Haar eerste muzikale scholing kreeg Charlotte Sohy van Nadia Boulanger, eveneens geboren in 1887 in Parijs. Haar jongere zus Lili Boulanger, op haar negentiende de eerste componiste met een Prix de Rome, schrijft in 1918 met D’un matin de printemps een opmerkelijk lichtvoetig werk voor iemand die haar vroegtijdige dood voelt naderen.

Hemels mozaïek
Op zijn vijftigste verjaardag, 8 december 1915, dirigeert Jean Sibelius zijn Vijfde symfonie, die hij in opdracht van de Finse overheid speciaal voor die gelegenheid heeft geschreven. Tot in 1919 schaaft Sibelius nog aan dit werk. Pas dan is hij tevreden over de ordening van de thema’s. ‘Het is alsof God de Vader mozaïekstukjes van de hemelvloer heeft neergegooid en mij heeft gevraagd ze op de goede plek te leggen.’ Deze puzzel heeft hem jaren gekost, maar levert uiteindelijk ‘een vitale climax, triomfantelijk’, zo stelt hij zelf vast.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Camiel Jansen.

Vurig en nederig
Dit koorconcert mondt uit in het monumentale Concert voor koor van Alfred Schnittke, dat wordt beschouwd als een van de koormeesterwerken van de twintigste eeuw. Schnittke baseerde het werk op spirituele teksten uit het Boek der Klaagliederen uit de tiende eeuw. Het werk doorloopt een weg van vurige lofzang en smeekbede, via het menselijk lijden naar een nederig slotgebed.

Moussa’s melancholie
In de Nederlandse première van Melancholy’s Attributes voor dubbelkoor, eveneens gebaseerd op eeuwenoude teksten, onderzoekt Samy Moussa de verschillende facetten van melancholie. Het dubbelkoor wordt hier een echokamer, waarin de luisteraar tussen twee klankvelden in komt te staan. Missy Mazzoli’s Vespers voor cello en tape (Nederlandse première) is een avondritueel voor één speler en een onzichtbaar koor van elektronische schaduwen. Voor Ernst Reijsegers Colla parte voor cello en stem keren we naar binnen, in een intiem duet tussen instrumentalist en zanger.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Frederike Berntsen.

Een Italiaanse Faust
Faust blijft een boeiend personage in de opera, zoals ook afgelopen seizoen weer duidelijk werd met Gounods opera. Maar wie kent de versie van Louise Bertin (1805-1877), die als eerste Goethes toneelstuk op muziek zette in 1831? Haar Italiaanstalige opera Fausto kende veel succes tijdens de uitvoeringen in het Théâtre des Italiens in haar thuisstad Parijs. Misschien is in de eerste scènes de invloed van Rossini nog aanwezig, maar gaandeweg de opera ontwikkelt Bertin zich tot een volbloed romantische componist.

Herontdekt
De titelrol van Faust is voor een mezzosopraan geschreven, hier vertolkt door de Italiaanse Raffaella Lupinacci, een expert in het belcanto-repertoire. Sopraan Yaritza Véliz, eerder te horen in de NTR ZaterdagMatinee met Mascagni’s L’amico Fritz, vertolkt Margarita. De Amerikaans-Belgische dirigent Giulio Cilona houdt een warm pleidooi voor dit werk, dat zo’n vijf jaar geleden pas volledig werd teruggevonden.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 12.55 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Laura Roling.

–

Met dank aan ‘Palazzetto Bru Zane – Centre de musique romantique française’, uitgever van de nieuwe partituur van Fausto van Louise Bertin.

Eerste grote triomf
‘Om te kunnen regeren is bedrog legitiem.’ Dat is de les die librettist Vincenzo Grimani en componist Georg Friedrich Händel in hun opera Agrippina uitdragen. Het werk, dat in 1709 in Grimani’s eigen theater in Venetië in première ging, werd Händels eerste grote triomf. Ondanks dat de jonge componist muziek leende van tijdgenoten en van zichzelf, schiep hij met Agrippina een pakkende opera met boeiende recitatieven en prachtige aria’s. Händel had eerder zijn oor al te luisteren kunnen leggen in Napels en Rome.

Stersolisten
Titelrol Agrippina, moeder van de latere keizer Nero, wordt hier vertolkt door mezzosopraan Magdalena Kožená. Haar vrouwelijke tegenspeler Poppea komt voor rekening van Matinee-stersopraan Julia Lezhneva. Countertenor Carlo Vistoli keert eveneens terug naar Amsterdam. Dirigent en violist Thibault Noally leidt zijn barokorkest Les Accents door deze sprankelende partituur.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Ben Coelman.

Herdenking en aanklacht
Met het groots bezette oratorium Fire in my mouth herdenkt Julia Wolfe de Triangle Shirtwaist Factory Fire van 1911. Het was een brand in een textielfabriek in Manhattan waarbij 146 jonge, veelal migrantenvrouwen omkwamen. Met koor, orkest en video weeft Wolfe archiefteksten, herinneringen, volks- en protestliederen tot zowel monument als aanklacht tegen uitbuiting en onverschilligheid. Een meesterwerk dat tot de canon van de 21e eeuw mag worden gerekend.

Innerlijke nacht
Waar Wolfe terugblikt op wat een scharnierpunt werd in de sociale geschiedenis van New York, richt Samy Moussa zich in de Nederlandse première van zijn orkestwerk Nocturne op de innerlijke nacht. Geen impressionistisch nachtbeeld, maar een psychologische ruimte met een zwaartepunt in de lage registers, zodat ‘de weinige heldere momenten des te uitzonderlijker worden’. Een Amerikaanse criticus noemde het werk ‘een orkestraal adagio dat onvermijdelijk doet denken aan een 21e-eeuwse Wagner’.

In de Spiegel · Spiegelzaal, 13.40 uur
Kom vóór het concert naar de Spiegelzaal voor interviews met componisten, musici en meer.
Inleiding door Frederike Berntsen.